با سرد شدن هوا و کوتاه شدن روزها، بسیاری از جانداران با چالشی بنیادین روبه رو می شوند: کمبود غذا و سرمای کشنده. در حالی که برخی گونه ها به مناطق گرم تر مهاجرت می کنند و برخی دیگر با پوشیدن خزی ضخیم تر به زندگی ادامه می دهند، گروهی از حیوانات راهبرد شگفت انگیزی را انتخاب می کنند؛ آن ها به خواب زمستانی می روند. خواب زمستانی یا زمستان خوابی تنها یک چرت طولانی نیست، بلکه فرایندی پیچیده و دقیق است که در آن ضربان قلب، دمای بدن و سوخت وساز حیوان به شکل چشمگیری افت می یابد.
خواب زمستانی (Hibernation) یک وضعیت فیزیولوژیکی است که در آن حیوان برای هفته ها یا ماه ها در حالت نزول شدید فعالیت متابولیک قرار می گیرد. در این حالت، دمای بدن برخی پستانداران کوچک تا نزدیک نقطه انجماد پایین می آید و ضربان قلب آن ها از چند صد ضربه در دقیقه به کمتر از ده ضربه می رسد.
این حالت به حیوان اجازه می دهد بدون غذا خوردن، انرژی ذخیره شده در بدن خود را به آرامی مصرف کند و از سخت ترین فصل سال جان سالم به در ببرد.
نکته مهم این است که حیوان در خواب زمستانی جامعاً بی جان نیست؛ او به طور دوره ای و معمولاً هر چند هفته یک بار، برای چند ساعت بیدار می شود، دمایش را بالا می برد و سپس دوباره به خواب عمیق فرو می رود.
برای پاسخ دقیق به پرسش «کدام حیوانات به خواب زمستانی می روند»، نخست باید چند اصطلاح را از هم جدا کنیم:
خفاش ها از شناخته شده ترین حیوانات خواب زمستانی هستند. آن ها در غارها، شکاف صخره ها یا ساختمان های متروک جمع می شوند و دمای بدنشان را تا نزدیک دمای محیط پایین می آورند. خفاش ها در طول خواب زمستانی به طور دوره ای بیدار می شوند و همین بیداری های مکرر، آن ها را در برابر کمبود انرژی و مزاحمت انسانی بسیار آسیب پذیر می کند.
جوجه تیغی ها از جمله پستانداران شناخته شده ای هستند که به خواب زمستانی می روند. آن ها لانه ای از برگ و علف خشک می سازند و در آن پناه می گیرند. در طول زمستان خوابی، دمای بدن جوجه تیغی ممکن است تا حدود چهار درجه سلسیوس افت یابد و ضربان قلبش به چند ضربه در دقیقه برسد.
مارموت ها در کلنی های بزرگ و در لانه های زیرزمینی خواب زمستانی می کنند و می توانند ماه ها بدون غذا دوام بیاورند. سنجاب های زمینی نیز از حیوانات خواب زمستانی شناخته شده اند و در این دوره دمای بدنشان به شدت افت می کند.
همسترها و چایوک ها غذا را در لانه ذخیره می کنند و در طول زمستان به صورت دوره ای بیدار می شوند و از انبار خود تغذیه می کنند. موش زمستان خواب (Dormouse) نیز از نامش پیداست که یکی از معروف ترین زمستان خواب هاست و تا هفت ماه در سال را در خواب می گذراند.
بسیاری گمان می کنند خرس ها به خواب زمستانی می روند، اما از دید علمی خرس ها زمستان خواب واقعی نیستند. دمای بدن آن ها تنها چند درجه کم شدن می یابد و ضربان قلبشان به آرامی پایین می آید، اما به راحتی بیدار می شوند و حتی ممکن است در طول زمستان از لانه خارج شوند. این حالت را «خواب زمستانی سبک» یا «چرت زمستانی» می نامند.
خزندگان و دوزیستان موجوداتی خون سرد هستند و نمی توانند دمای بدن خود را تنظیم کنند. بنابراین در زمستان به لانه های زیرزمینی، شکاف سنگ ها، گل و لای کف برکه ها پناه می برند و وارد حالتی به نام برومیشن می شوند.
بسیاری از بی مهرگان نیز زمستان را در حالت خواب یا دیاپوز (Diapause) می گذرانند:
برخلاف باور رایج، بیشتر پرندگان مهاجرت می کنند و خواب زمستانی نمی کنند. اما استثناهایی وجود دارد؛ مثلاً شبگرد بینوایی (Poorwill) تنها پرنده شناخته شده ای است که خواب زمستانی واقعی دارد و می تواند هفته ها بی حرکت در شکاف صخره ها بماند.
در میان آبزیان، برخی ماهی ها مانند کپور و ماهی های آب شیرین در زمستان به عمق آب می روند و فعالیتشان را به حداقل می رسانند. قورباغه های آبی و لاک پشت های آبزی نیز در گل ولای کف دریاچه ها به خواب زمستانی می روند.
در طول خواب زمستانی، مجموعه ای از اصلاحات فیزیولوژیکی رخ می دهد:
این دگرگونیها به حیوان اجازه می دهد مصرف انرژی خود را تا بیش از نود درصد کم شدن دهد.
حیوانات پیش از آغاز خواب زمستانی، ماه ها به دنبال ذخیره انرژی هستند:
زمستان خوابی در ایران
در ایران نیز گونه های متعددی به خواب زمستانی می روند؛ از جمله مارموت ها در ارتفاعات البرز و زاگرس، جوجه تیغی ها در باغ ها و دشت ها، خفاش ها در غارهای باستانی، و مارها و لاک پشت ها در مناطق مختلف کشور. حفاظت از غارها و جلوگیری از تخریب زیستگاه ها، برای بقای این گونه ها حیاتی است.
تهدیدها: خواب زمستانی در جهان گرم شونده
تغییر اقلیم و گرم شدن زمستان ها، چرخه خواب زمستانی را مختل می کند. بیدار شدن زودهنگام حیوانات، کمبود غذا و هدر رفتن انرژی ذخیره شده از پیامدهای مهم این تغییر است. از سوی دیگر مزاحمت انسانی در غارها و تخریب لانه ها می تواند مرگ ومیر زمستان خوابی را به شدت رشد دهد.
پاسخ به پرسش کدام حیوانات به خواب زمستانی می روند فراتر از فهرستی از نام هاست. خفاش ها، جوجه تیغی ها، مارموت ها، سنجاب های زمینی، همسترها، موش های زمستان خواب، بسیاری از خزندگان، دوزیستان، حشرات و حتی یک گونه پرنده، همگی با راهبرد زمستان خوابی توانسته اند در سخت ترین شرایط زیستی دوام بیاورند.
خواب زمستانی نمونه ای بی نظیر از سازگاری طبیعت است؛ نشانه ای از اینکه زندگی می تواند با کمترین مصرف انرژی و در سکوت دقیق، ادامه یابد. شناخت این پدیده نه تنها کنجکاوی علمی ما را پاسخ می دهد، بلکه به ما یادآوری می کند که حفاظت از زیستگاه ها و آرامش لانه های زمستانی، مسئولیتی مشترک است.
پرسش های متداول
آیا همه حیوانات خواب زمستانی واقعی دارند؟ نه؛ بسیاری از گونه ها خواب سبک یا تورپور را تجربه می کنند و برخی مانند خرس تنها به خواب زمستانی سبک می روند.
آیا حیوان در خواب زمستانی بیدار می شود؟ بله، بیشتر پستانداران زمستان خواب به طور دوره ای برای چند ساعت بیدار می شوند.
خواب زمستانی چقدر طول می کشد؟ بسته به گونه و شرایط اقلیمی، از چند هفته تا بیش از هفت ماه متغیر است.
برچسب:
نویسنده: موزیک دان