چای، پس از آب، پرمصرف ترین نوشیدنی جهان و نوشیدنی روزمره ایرانیان است؛ اما یکی از پرسش های همیشگی درباره آن این است که «چای چقدر کافئین دارد و آیا نوشیدن چند فنجان در روز بی خطر است؟»
پاسخ این پرسش، برخلاف تصور رایج، یک عدد ثابت نیست. میزان کافئین چای به نوع برگ، شیوه فرآوری، دمای آب، مدت دم کشیدن و حتی اندازه ذرات برگ بستگی دارد و می تواند از حدود ۱۵ میلی گرم تا بیش از ۷۰ میلی گرم در هر فنجان متغیر باشد.
در این مقاله، ابتدا میزان کافئین در انواع چای را با اعداد مشخص تحلیل می کنیم، سپس به سراغ مکانیسم اثر کافئین بر مغز و بدن می رویم و در نهایت روشن می کنیم که چه مقدار چای در روز برای افراد مختلف مناسب است و چه کسانی باید در مصرف آن احتیاط کنند.
کافئین یک آلکالوئید خالص از خانواده متیل زانتین هاست که گیاه چای (Camellia sinensis) آن را به عنوان مکانیسم دفاعی طبیعی در برگ ها و جوانه های خود می سازد. این ترکیب تلخ مزه، حشرات گیاه خوار را دور می کند و در عین حال به گیاه کمک می کند تا در شرایط رقابتی بهتر دوام بیاورد.
نکته مهم این است که کافئین در همه انواع چای واقعی وجود دارد؛ یعنی چای سیاه، سبز، سفید، اولانگ و پوئر همگی از یک گیاه به دست می آیند و تفاوت هایشان در میزان کافئین، ناشی از نحوه فرآوری (اکسیداسیون، تخمیر، تفت دادن) و بخش مورد استفاده از گیاه است، نه از وجود یا نبود کافئین.
دمنوش های گیاهی مانند بابونه، نعنا، گل گاوزبان و چای ترش از گیاهان دیگر تهیه می شوند و به طور طبیعی بدون کافئین هستند.
برگ خشک چای معمولاً بین ۲ تا ۵ درصد کافئین دارد؛ جوانه ها و برگ های جوان نورسته که برای چای سفید و چای سبز مرغوب استفاده می شوند، از نظر وزنی غنی ترین منابع کافئین هستند، هرچند به دلیل دم کشیدن در دمای پایین تر و ساختار فیزیولوژیک متفاوت، نوشیدنی حاصل لزوماً پرکافئین تر نیست.
اعداد زیر مقدار کافئین در ۲۰۰ میلی لیتر چای دم کشیده (حدود یک فنجان استاندارد) را نشان می دهد. این ارقام میانگین های رایج در منابع علمی هستند و بسته به برند و روش تهیه می توانند تغییر کنند:
برای مقایسه، یک فنجان قهوه دم کرده حدود ۸۰ تا ۱۰۰ میلی گرم و یک شات اسپرسو حدود ۶۰ تا ۶۵ میلی گرم کافئین دارد. یک نوشابه کولا حدود ۳۵ میلی گرم و یک نوشیدنی انرژی زا می تواند تا ۱۶۰ میلی گرم کافئین داشته باشد. بنابراین چای، در مقایسه با قهوه، نوشیدنی «نیمه کافئین» محسوب می شود.
دانستن این عوامل به شما اجازه می دهد کافئین دریافتی خود را دقیق تر مدیریت کنید:
۱. مدت دم کشیدن: مهم ترین عامل. در ۳۰ ثانیه اول، بخش قابل توجهی از کافئین و در ۳ تا ۵ دقیقه، بیشترین مقدار آن استخراج می شود. چای کم رنگ که فقط ۱ تا ۲ دقیقه دم کشیده، به مراتب کافئین کمتری از چای پررنگ ۷ تا ۸ دقیقه ای دارد.
۲. دمای آب: آب جوش تر، استخراج کافئین را تشتابانتر می کند. چای سبز که معمولاً با آب ۷۰ تا ۸۰ درجه دم می شود، به طور طبیعی کافئین کمتری آزاد می کند.
۳. اندازه ذرات برگ: هرچه برگ ریزتر باشد (مثل چای کیسه ای پودری یا چای CTC)، سطح تماس بیشتر و استخراج با سرعت تر است. برگ های دقیق و درشت کافئین را آهسته تر آزاد می کنند.
۴. نسبت برگ به آب: چای «پربرگ» یا استفاده از دو عدد چای کیسه ای در یک فنجان، کافئین را به طور چشمگیری رشد می دهد.
۵. دفعات دم کشیدن: در دم کشیدن دوم و سوم، مقدار کافئین استخراج شده به شدت کم شدن می یابد، زیرا بخش عمده آن در نوبت اول خارج شده است.
۶. بخش گیاه و فرآوری: ساقه ها و برگ های پیر کافئین کمتری دارند؛ جوانه ها بیشترین مقدار را. در ادامه فرآیند تخمیر و اکسیداسیون تأثیر چندانی بر کافئین ندارد و بیشتر بر ترکیبات طعم دهنده اثر می گذارد.
کافئین پس از مصرف، در عرض ۳۰ تا ۶۰ دقیقه به اوج غلظت خونی می رسد و نیمه عمر آن به طور میانگین ۳ تا ۷ ساعت است؛ این عدد به ژنتیک، نحوه نحوه عملکرد کبد، مصرف سیگار و داروهای هورمونی بستگی دارد.
مکانیسم اصلی اثر کافئین، مسدود کردن گیرنده های آدنوزین در مغز است. آدنوزین ماده ای است که در طول روز انباشته می شود و احساس خواب آلودگی ایجاد می کند. وقتی کافئین جای آدنوزین را می گیرد، این پیام خستگی مسدود می شود و در حاصل:
یکی از تفاوت های مهم چای با قهوه، وجود اسید آمینه ای به نام ال تیانین (L-theanine) است که عمدتاً در برگ چای یافت می شود. ال تیانین از سد خونی–مغزی عبور می کند و با صعود امواج آلفای مغزی، حالت «هوشیاری آرام» ایجاد می کند.
به همین دلیل بسیاری از افراد پس از چای، صعود تمرکز را بدون لرزش و اضطراب ناشی از قهوه تجربه می کنند. به بیان دیگر، کافئین چای آرام تر و تدریجی تر اثر می گذارد و کمتر باعث «افت ناگهانی انرژی» می شود.
چای تنها محفظه کافئین نیست؛ ترکیبی پیچیده از پلی فنول ها، فلاونوئیدها، کاتشین ها، ویتامین ها و مواد معدنی است. مصرف متعادل چای با موارد زیر مرتبط دانسته شده است:
مصرف بیش از حد کافئین - از هر منبعی - می تواند عوارضی ایجاد کند:
مراجع علمی معتبر بین المللی سقف های مشخصی برای کافئین تعیین کرده اند. این اعداد برای کل کافئین دریافتی از همه منابع (چای، قهوه، نوشابه، شکلات، مکمل) است:
نکته مهم این است که این سقف ها «مجوز» مصرف نیستند؛ برخی افراد حتی با ۱۰۰ میلی گرم کافئین دچار بی خوابی یا تپش قلب می شوند. به ژنتیک خود، ساعت بدن و کیفیت خوابتان توجه کنید.
در ادامه ۴۰۰ میلی گرم کافئین به صورت روزمره برای همه توصیه نمی شود و بهتر است مصرف متعادل تر (۲۰۰ تا ۳۰۰ میلی گرم) به عنوان الگوی روزانه در نظر گرفته شود.
اگر می خواهید از فواید چای بهره ببرید و در عین حال کافئین را کنترل کنید، این نکات کاربردی است:
برچسب:
نویسنده: موزیک دان