مطالعات تطبیقی اقتباس، تعامل بین دو رسانه

سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - زهرا حیاتی، نویسنده کتاب «مهرویی و مستوری» بازآفرینی منظومه خسرو و شیرین در سینما: باوجود تقابل تاريخ چندهزار ساله ادبيات با تاریخ یکصد و اندی ساله سينما، تأثير و تأثر ميان اين دو 1؛ چه آگاه و چه ناآگاه، چه با اقبال و چه با انكار، در توليدات هنری جريان داشته و در نقدهای دانشگاهی و غير دانشگاهی بازتاب يافته است. 1 1 اقتباس به پژوهش ‏هایی اطلاق می­ شود که 1 بین دو رسانه را مورد بررسی قرار می ‏دهند و بیشترین تحقیقاتی که در این زمینه صورت گرفته، به اقتباس ادبی در معنای انتقال از ادبیات به سینما بازمی­ گردد. بحث ­های نظری درباره اقتباس به چند حوزه قابل تقسیم است: سیر تاريخی 1 نظریه ­پردازی درباره فرایند اقتباس با توجه به فسلفه و زیبایی­ شناسی سینما، تحلیل اقتباس­ های ادبی با نظر به رویکرد متمایز سینما به شعر يا نثر داستانی، بحث درباره تفاوت­ های رسانه­ ای ادبیات و سینما، توضیح درباره ضرورت­ ها و فرصت­ های فرهنگی اقتباس از ادبیات بومی و ملی، مقایسه جریان اقتباس در سینمای ملی با سینمای جهان و تحلیل آسیب ­ها و راهکارها و مانند آن. در این زمینه منابع علمی معتبری وجود دارد، اما اگر بخواهیم درباره «مطالعات تطبیقی اقتباس» در ایران سخن بگوییم و منظورمان آن نوشته ‏هایی باشد که به مقایسه فیلم های اقتباسی با منابع ادبی پرداخته ‏اند، باید در نظر داشته باشیم که این پژوهش ها غالباً از دو ویژگی برخوردارند: نخست اینکه پرسش ­ها و فرضیه ­های تحقیق با اتکا به دو متن ادبی و سینمایی و با استناد به شواهد شکل می­ گیرند و کمتر ذهنی و انتزاعی هستند، دیگر اینکه آثار اقتباسی به ­راحتی می ­توانند دسته ­بندی شوند و از نظر سبک مورد تحلیل قرار گیرند؛ مانند داستان­ های یک نویسنده که مورد اقتباس قرار گرفته ­اند، آثار یک فیلمساز اقتباس­ گر که از داستان­ های مکتوب گرفته شده ‏اند یا آثار اقتباسی یک دوره تاریخی. پژوهش ­های انجام شده را از چند منظر می ­توان دسته ­بندی کرد: رساله ­هایی که به قلم کارشناسان سینما یا محققان ادبیات نوشته شده ­اند، آثاری که به ‏طور مشخص و مستقل درباره اقتباس ادبی تألیف شده ‏اند، تألیفاتی که ضمن مباحث سینمایی و ادبی دیگر به جریان­ های اقتباس هم اشاره کرده ­اند. پژوهش ‏هایی که در شمار پایان­ نامه ­ها و رساله ­های دانشگاهی فهرست می ­شوند، آثاری که در قالب کتاب به طبع و نشر رسیده ­اند، مقالاتی که در مجلات مروری دورنمایی از وضعیت موجود به دست داده ­اند، مقالاتی که با پای­بندی به مبانی تحقیقات آکادمیک در مجلات علمی-پژوهشی یا علمی-ترويجی قرار گرفته ­اند، تحقیقاتی که آثار ادبی را قبل از تبدیل به فیلم از منظر ظرفیت­ های نمایشی و تصویری بررسی کرده ­اند، پژوهش‏ هایی که آثار سینمایی و ادبی را بعد از تولید فیلم­ های اقتباسی نقد کرده ­اند از دیگر دسته بندی های این پژوهش ها است. آثاری که به ­صورت انفرادی و به ­طور مستقل به مسأله اقتباس پرداخته ­اند غالباً به قلم صاحب نظران رشته سینما نوشته شده ­اند و شکل متقدم برخی از این تألیفات، رساله‏ های دانشگاهی بوده است؛ مانند «اقتباس ادبی در سینمای ایران»، شهناز مرادی کوچی؛ «اقتباس برای فیلمنامه»، محمد خیری. این دو تألیف بنا به شکل و ساختار تحقیق، دارای سرفصل­ های جزئی و شواهد و مستندات قابل ارجاع است. این سرفصل ها شامل تعریف واژگانی اقتباس، شرح انواع اقتباس ‏های ادبی و غیر ادبی در سینما، دسته­ بندی انواع اقتباس از وفادار تا آزاد، تبیین جایگاه ادبیات داستانی در اقتباس و به ­ویژه داستان‏ های شناخته شده و آثار واقع­گرا، ارائه فهرستی از اقتباس ­های ادبی در تاریخ سینما، تحلیل نخستین اقتباس ‏های تاریخ سینما و مقایسه آن با جریان­ های بعد، توضیح درباره تأثیرپذیری سینماگران صاحب سبک از ادبیات، اشاره به نمایشنامه­ ها و داستان­ های ادبی که به کرات مورد اقتباس قرار گرفته اند. توجیه فرایند اقتباس با دلایل هنری- رسانه­ ای یا فرهنگی- هویتی، برشمردن تفاوت­ ها و تشابه­ های ادبیات و سینما، بحث درباره اصول اقتباس و اشاره به نظریه ‏های اقتباس، توضیح راهکارها و مراحل اقتباس مانند تلخیص رمان یا گسترش داستان­ های کوتاه، طرح بحث تأثیرگذاری سینما بر ادبیات در کنار تأثیرپذیری از آن از دیگر سرفصل ها است. در نهایت، توضیح  شاخص ­ترین اقتباس ­های سینمای ایران شامل «شب قوزی»، «شوهر آهوخانم»، «گاو»، «آرامش درحضوردیگران»، «داش آکل»، «تنگسیر»، «خاک»، «شازده احتجاب»، «بوف کور»، «سایه ­های بلند باد» هستند. از مجموع تألیف­ ها می­ توان دریافت: نقد فیلم­ های اقتباسی به ­صورت کلی مطرح شده و کمتر به نقد عملی سینما و ادبیات نزدیک است. یکی از معیارهای اصلی قضاوت درباره فیلم­ ها میزان اقبال مخاطبین است و مسئله اصلی اقتباس از دیدگاه این محققان، انتقال رویدادهای داستانی از متن ادبی به فیلم است و البته ریشه­ یابی و دلایل تاریخی این نگرش به مطالعات غربی و ترجمه آن بازگشت دارد. آثاری که با اهتمام یک نهاد فرهنگی-هنری یا مؤسسه سینمایی به مسئله اقتباس پرداخته‏ اند نیز غالباً منشائی سینمایی دارند و مؤلفان آن بیشتر منتقدان یا استادان رشته سینما هستند اما تفاوت محسوسی با گروه قبل دارند و آن مسئله ­یابی از دیدگاه­ هایی متفاوت و بنیادین است، چنانکه کاربست نظریه ‏های سینمایی یا رویکردهای نقد ادبی برای تحلیل فیلم‏ های اقتباسی در این نگاشته‏ ها چشمگیر است. پژوهش­ هایی که ظرفیت ­های آثار ادبی را برای تبدیل به فیلمنامه و فیلم بررسی کرده اند، عمدتاً در قالب رساله­ های دانشگاهی و کتاب­ ها و مقالات علمی-پژوهشی مستخرج از آن تألیف شده ­اند. این آثار خود به دو دسته تقسیم می ­شوند: آثاری که قابلیت‏ های نمایشی عناصر روایی را در متون ادبی بررسی کرده ­اند و آثاری که به قابلیت­ های نمایشی عناصر سبکی پرداخته ‏اند. پژوهش‏ هایی که قابلیت ­های نمایشی عناصر روایی را در متون ادبی بررسی کرده‏ اند، بیشتر مورد اهتمام کارشناسان ادبیات بوده است. این پژوهش ها بر این پیش فرض اتکا دارند که نخست متون ادب فارسی، قابلیت تبدیل سینمایی دارند و دوما با توجه به شمار اندک فیلم ­های اقتباسی در سینمای ایران، می­ توان با معرفی متون ادبی به سینماگران براساس نگرۀ روایت دراماتیک، در مقام یک واسط به جریان اقتباس کمک کرد. از مؤلفه ­های مشترک در این آثار، وجود یک مقدمه‏ درباره تبیین مناسبات ادبیات و سینما، تعداد اندک مثال­ ها و نمونه­ های سینمایی، معطوف ‏کردن توجه به عناصر روایی و ترجیح آن بر عناصر سبکی و گاه تلاش نویسندگان برای یافتن برابرهای سینمایی است که اثر را از تحقیق به تخییل سوق داده است. بعضی نوشته ­ها بررسی ظرفیت­ های نمایشی آثار ادبی را از یک متن واحد به متونی گسترش داده ­اند که می ‏توانند تحت عنوان یک سبک فهرست شوند؛ مانند قابلیت‏ های نمایشی ادبیات دفاع مقدس یا ظرفیت‏ های دراماتیک متون حماسی. آثاری که قابلیت­ های نمایشی عناصر سبکی را در متون ادبی بررسی کرده ­اند، از دیدگاه دیگری هم قابل دسته‏ بندی هستند. برای مثال برخی از این نوشته‏ ها به­ طور خاص مشترکات زیبایی شناسی ادبیات و سینما را در عرصۀ سبک و تصویر بررسی کرده ­اند و برای مثال به مقایسه فنون و صنایع ادبی با تکنیک‏ های سینمایی پرداخته‏ اند. برخی دیگر از  نگاشته ‏ها قابلیت ­های نمایشی عناصر روایی - سبکی را در آثار ادبی بررسی کرده اند که بارزترین آن‏ ها توجه به خسرو و شیرین نظامی، شاهنامه فردوسی و تاریخ بیهقی است. تعداد دیگر از نگارش ‏ها نیز با نگره­ های سینمایی به نقد متون ادبی پرداخته ­اند. همزمان با اقبال گسترده محققان به پژوهش ‏های نوین ادبی که بر نظریه و رویکردهای نقد متکی هستند، گروهی از مطالعات ادبیات و سینما براساس شاخه‏ های مطالعاتی یا رویکردهایی مانند ادبیات تطبیقی، روایت‏ شناسی، نشانه ‏شناسی و مانند آن به برهم‏سنجی متون ادبی و سینمایی پرداختند. گذشته از آثار فوق که به ­طور مشخص و مستقل درباره اقتباس ادبی تألیف شده­ اند می توان به اقسامی از تحقیقات پرداخت که یا ضمن مباحث خود به اقتباس پرداخته ‏اند یا در قالب نوشته ­های مطبوعاتی و مصاحبه ­های ژورنالیستی، اقتباس را مورد توجه قرار داده ­اند. قسم اول، تحقیقات اولیه درباره تاریخ سینمای ایران است که هرگاه به نمونه ای از فیلم ­های اقتباسی برخورده­ اند درباره رویکرد ادبی فیلمسازان نکته­ هایی بیان کرده ­اند. و قسم دوم، نوشته های پراکنده مطبوعاتی هستند و از این جهت درخور توجه هستند که منبعی از ایده ­های راهبردی یا فهرستی از آسیب­ شناسی اقتباس به دست می­ دهند. نوشته ­هایی که بین یک یا دو صفحه هستند و می ­توانند، موضع اصلی سینماگران یا صاحب ­نظران ادبیات را به ­عنوان باورهای عمومی و غالباً پنهان آن­ها به ما نشان دهند.